بناهای مقدس بر مبنای فلسفه ای كه از اعتقاد آدمیان بر می خیزد، ساخته می شوند. زیگورات چغازنبیل از همین دست بناهای مقدس است كه عناصر تفكر آمیخته با تقدس در آن دیده می شوند. زیگورات چغازنبیل بنایی است چندطبقه و به صورت مربع كه طبقه اول آن از طبقات بالایی بزرگتر و وسیع تر است. اطراف این بنای مربع شكل، حصارهای دایره ای وجود دارند كه تداعی كننده تركیب مربع و دایره در وجود این بنای مقدسند. به گزارش CHN از این لحاظ زیگورات چغازنبیل شبیه به خانه كعبه است. خانه كعبه بنایی سیاه و مربع(مكعب) شكل است كه مسلمانان با لباس سفید احرام به دور آن دایره وار می چرخند. بنای زیگورات ها، اهرام، استوپاها، پاگوداها و بناهای «ماندالا» شكل كه همگی از بناهای مقدس به شمار می روند، از یك فلسفه همانند پیروی می كنند. در همه این بناها، ساختمان هایی بلند از زمین به سوی آسمان و از فرش به سوی عرش می روند كه به نوعی تداعی گر كوه هستند و همه آن ها فضای مقدسی هستند كه تصور می شده در مركز عالم قرار گرفته اند.
برای این كه تقدس بنای زیگورات چغازنبیل را آشكار سازیم، ابتدا می بایستی با تفكری كه آن را به وجود آورده آشنا شویم. برای این منظور به ترتیب عناوینی همچون، تقدس كوه، بناهای كوه مانند، مكان مقدس، معماری به عنوان هنری مقدس، عناصر موجود در معماری مقدس و تفكر بنیادی ساخت زیگورات ها را مورد بررسی قرار می دهیم تا به نتیجه مطلوب دست یابیم. ارزش های رمزی و نمادین كوه كه هر یك به گونه ای تقدس آن را بیان می كنند، بسیارند. در تفكر بشری كه در دوران باستان زندگی می كند، كوه در مركز عالم واقع است و نقش قله بهشت را می پذیرد. از لحاظ نمادگرایی، كوه مرتفع ترین نقطه زمین و نقطه تلاقی آسمان و زمین است. كوه به عنوان نمادی محوری و مركزی، به معنی گذر از یك مرحله به مرحله دیگر و مكان هم نشینی با ایزدان مطرح می شود. همین طور به معنای حفاظت گاه و منزل ایزدان نیز هست. كوه برای آدمی مفهوم «بلندی» دارد. به زعم میرچا الیاده، بلندی مقوله ای است كه فی نفسه دسترسی بدان وجود ندارد و متعلق به قوا و موجودات برتر از انسان است. تا جایی كه بلندی معابد از همین مفهوم نقش می پذیرند. در واقع می توان اذعان كرد آن كس كه با آداب و تشریفاتی خاص از پله های معبدی بالا می رود، دیگر یك انسان معمولی نیست.
عروج به كوه ها و فضاهای مرتفع، انسان (زنده و مرده) را از زمین دور كرده و به آسمان نزدیك می كند و در واقع او را متعالی تر می كند. یكی از موضوعاتی كه بر روی سفالینه های باقی مانده از دوران باستان نقاشی شده، مربوط به شكل هایی است كه كوه را تداعی می كنند. بنابراین كوه از دیرباز یك اندیشه مهم در تفكر بشر قلمداد می شده است. زیارت كوه مقدس، نماد آرزو، دوری از هوس های دنیوی، دستیابی به قلمروهای عالی و صعود از منطقه ای جزئی و محدود به منطقه ای كلی و نامحدود است. كوه یك معبد طبیعی و شاید اولین معبد انسان باشد.
بعدها هم معابد بر بالای كوه ها یا شبیه به كوه ها ساخته شدند. كوه همواره به عنوان مكانی برای عزلت نشینی و انجام كارهای روحی مطرح بوده است. در اسطوره های تائویی، كوه نشانه جزایر خوشبختی، جایگاه جاودان ها یا تپه های طول عمر، یعنی محلی كه قارچ مقدس در آن جا می روید، قلمداد می شود. كوه ها در ادیان و باورهای گوناگون نقش مهمی داشته اند: پیامبر اسلام در بالای كوه حرا و در غار حرا جبرائیل را دید و پیام الهی را شنید. موسی ده فرمان خداوند را در كوه سینا دریافت كرد. اهورامزدا در بالای كوه با زرتشت گفتگو كرد. زئوس خدای خدایان یونانی و فرمانروای آسمان ها بر فراز كوه از مادر زاده شد. كشتی نوح بر فراز كوه آرارات جای گرفت. به طوری كه معلوم است در اساطیر یونانی كوه جایگاه كشف و شهود بوده است. در اساطیر یونان كوه در خلقت بشر موثر بوده، بدین گونه كه «پرومتئوس» بنا بر دستور زئوس در محلی موسوم به «پانوپئوس» واقع در چند كیلومتری شمال شرقی كوه دلفی (زیارتگاه آپولون) از خاك رس گل آدم را سرشت و آن را شكل داد و زئوس بدان حیات بخشید. در یونان بلندترین كوه، المپ (olympus) واقع در میان مقدونیه و تسالی بود.
زیارتگاه زئوس، خدای خدایان در این كوه بود و اجتماع خدایان نیز در المپ صورت می گرفت. كوه «اوشیدرنه» در كنار دریاچه كیانسه جایگاه وحی اهورامزدا به زرتشت است. بر حسب معتقدات ایرانیان، كوه مقدس البرز در میانه زمین واقع و به آسمان پیوسته است. از دوران ساسانی كوه سبلان محل الهام غیبی زرتشت تلقی شد. تخت سلیمان در ایران جایگاه حضرت سلیمان شمرده می شد. بیستون تغییر شكل داده شده «بغستان»، به معنای جایگاه خدایان است. «تانگری داغ» در شهرستان كلاله استان گلستان، به معنی «كوه خدا»ست. بر حسب معتقدات هندوان، كوهستان meru در مركز جهان قد بر افراشته است و بر فرازش ستاره قطبی می درخشد. «فوجی یاما» مقدس ترین كوه ژاپن به شمار می رفت. اقوام آزتك برای خدایان خود بر بالای كوه قربانی می دادند. در سری لانكا، كوه آدم جایگاه فرود حضرت آدم از بهشت است.